Kilometers zijn de verkeerde eenheid
Zevenhonderdtweeënnegentig kilometer is een groteske eenheid voor een afstand die enkele millimeters zou moeten meten. Zo ver ben ik van Kuryłówka, van Staś en Anielka. Nog eens 543 kilometer, ergens langs de weg tussen Słupsk en Kuryłówka, leidt naar Warschau en mensen die me dierbaar zijn. Kaarten vermelden die getallen zonder emotie, alsof afstand slechts een kwestie van wegen, brandstof en reistijd is. Maar sommige afstanden lopen niet van stad naar stad. Ze lopen van lichaam naar lichaam, van het ene dagelijkse leven naar het andere, van een persoon naar de plek waar diens hart zich niet langer als een gast gedraagt.
Je kunt een dak hebben, je eigen bed, kleren in een kast en een kopje, of in mijn geval een waterfles, dat elke dag op dezelfde plek staat, en toch niet de volledige betekenis van het woord thuis voelen. Het Engels scheidt house van home; het Duits onderscheidt Haus van Heimat. Naar een gebouw kun je wijzen. Thuis in emotionele zin verschijnt pas waar iemand zijn innerlijke overeenstemming met het eigen leven terugvindt. Het bestaat uit relaties, nabijheid, een eigen ritme en de zekerheid dat je aanwezigheid zichzelf niet voortdurend hoeft uit te leggen.
Dankbaarheid jegens je ouders en verlangen naar een eigen thuis zijn geen tegenpolen. Je kunt begrijpen hoeveel zorg, inspanning en verantwoordelijkheid je elke dag ontvangt en tegelijk voelen dat je emotionele zwaartepunt elders ligt. Dat is geen beschuldiging aan het adres van wie dichtbij zijn. Het hart trekt geen eerlijke administratieve grenzen. Het negeert inschrijving, gemak en het argument dat het lichaam tenslotte gewoon hier is. Het maakt zijn eigen geografie, doorgaans onpraktisch en volkomen bestand tegen gezond verstand.
Het woord in de tussenruimte
Het Welsh heeft een woord voor een vergelijkbare toestand: hiraeth. Het wordt vaak vertaald als heimwee, maar dat omvat niet zijn volledige reikwijdte. Hiraeth is het verlangen terug te keren naar een plek, mensen, tijd of versie van je leven die je niet eenvoudig kunt terugkrijgen door in een auto te stappen. Het thuis kan ver weg, veranderd of verloren zijn, of voornamelijk voortleven in herinnering en verbeelding. Een Welshe uitleg plaatst hiraeth in de kloof tussen waar iemand woont en wat diegene werkelijk als thuis ervaart.
This Must Be the Place leeft precies in die kloof. Talking Heads stellen thuis niet voor als een bestemming of een bezit aan het einde van de weg. Thuis ontstaat in de aanwezigheid van iemand anders. Het heeft geen vaste locatie, omdat het kan meereizen met degene bij wie de behoefte om verder te zoeken verdwijnt. Het is een draagbaar vaderland van intimiteit, afwezig op elke kaart en onmiddellijk herkend door het lichaam.
Naive Melody, of muziek die terugkeert
This Must Be the Place (Naive Melody) sluit het album Speaking in Tongues uit 1983 af. Het neemt een bijzondere plaats in binnen het werk van Talking Heads, omdat David Byrne, die eenvoudige emotionele verklaringen doorgaans wantrouwde, een echt liefdeslied probeerde te schrijven zonder banaal, onbeholpen of zoetsappig te worden. Hij noemde de tekst zijn meest directe uiting van liefde, hoewel hij hem opbouwde uit losse beelden en zinnen zonder conventioneel verhaal.
Die schijnbare tegenstrijdigheid is eerlijker dan de meeste zorgvuldig geconstrueerde ballades. Een mens herkent thuis niet met behulp van logica. We verzamelen geen argumenten, vergelijken geen voordelen en trekken geen conclusie na een risicoanalyse. De rust van het lichaam komt eerst. Daarna volgt de gedachte: dit moet de plek zijn. Niet omdat alles klopt, maar omdat het voor het eerst in lange tijd niet nodig is om verder te gaan.
Ook de muziek heeft geen haast. In plaats van zich te ontwikkelen via opeenvolgende dramatische spanningen, cirkelt ze rond een motief dat voortdurend terugkeert. Synthesizer, gitaar, bas en drums vormen een klein systeem van bewegingen. Het verandert genoeg om levend te blijven, maar reist nooit zo ver dat het zijn terugkeerpunt verliest. De luisteraar wordt niet door de song meegesleurd. De song ontvangt hem.
De ondertitel Naive Melody kwam voort uit de experimentele werkwijze van de band. De muzikanten pakten instrumenten op die ze normaal niet bespeelden en lieten bewust vaste gewoonten en technische zekerheid los. Tina Weymouth speelde gitaar, Jerry Harrison vormde de baspartij op een synthesizer, terwijl David Byrne wisselde tussen gitaar en keyboards. De eenvoud was geen gevolg van beperkte vaardigheid. Het was een poging gebaren te vinden die nog niet waren aangeleerd of door routine belast.
Die naïviteit is emotioneel van belang. Een thuis wordt evenmin door virtuositeit gebouwd. Niemand hoeft volmaakt te kunnen liefhebben, foutloos te communiceren of elke angst te beheersen. Herhaalde aanwezigheid is genoeg: de terugkeer van dezelfde stem, aanraking, blik en klein ritueel. Veiligheid ontstaat vaker uit duizend gewone herhalingen dan uit één spectaculair gebaar.
Daarom klinkt de herhaling in This Must Be the Place niet als vastzitten. Ze lijkt op het terugvinden van een vertrouwd voorwerp in een donkere kamer. Elke terugkeer van de melodie verzekert ons dat er tijdens onze korte afwezigheid niets is verdwenen. We mogen even wegstappen, want de song bewaart de route terug.
In de concertfilm Stop Making Sense treedt Byrne op naast een staande lamp en beweegt hij ermee alsof het een uitzonderlijk bescheiden danspartner is. Dit alledaagse huishoudelijke voorwerp verandert een leeg podium in de suggestie van een woonkamer. Muren, een bank en familiefoto's zijn overbodig. Een lichtcirkel en een voorwerp uit de privésfeer zijn genoeg. Het podium wordt een draagbare kamer en de muziek brengt thuis naar een plek die dat enkele ogenblikken eerder nog niet had.
Hiraeth naar een liefde in de vorm van thuis
Ik mis thuis niet als een plek met bepaalde meubels. Ik mis een inrichting van het leven waarin nabijheid geen reis van honderden kilometers vergde. Ik mis de mogelijkheid om de kamers van Staś en Anielka binnen te lopen zonder een expeditie door half Polen te plannen. Ik mis de alledaagsheid van een aanwezigheid die geen aanleiding, kaartje of logistiek wonder nodig heeft. Warschau, vrienden en bekende mensen zouden binnen handbereik moeten zijn, niet aan het einde van een route die door een telefoon is berekend.
Het woord liefde is hier waar, maar te breed. Je kunt houden van iemand die ver weg, verloren of afwezig is, of tot een ander dagelijks leven behoort. Thuis begint pas wanneer liefde ruimte krijgt voor een gedeeld bestaan. Ze wordt een ochtend, een gesprek dat door een gewone taak wordt onderbroken, aanwezigheid in de kamer ernaast, de mogelijkheid iemand te horen lachen zonder de luidspreker van een telefoon. Ik mis niet alleen het gevoel. Ik mis liefde die niet eerst een afstand hoeft af te leggen voordat ze iets alledaags kan worden.
Hiraeth is geen zuivere nostalgie. Het is niet uitsluitend de wens terug te keren naar wat was. Het bevat ook een verlangen naar het leven dat nu zou moeten bestaan, naar een heden dat wordt ervaren als afgenomen, uitgesteld of over verschillende plaatsen verdeeld. Kuryłówka draagt één deel van mijn thuis. Warschau draagt een ander. Staś en Anielka voorkomen dat thuis een geografisch zelfstandig naamwoord blijft en maken er een verzameling namen van.
Daarom voelen 792 en 543 kilometer als een fout. De juiste afstand tussen een persoon en thuis zou enkele millimeters moeten zijn. Dat is de ruimte tussen twee handen vlak voordat ze elkaar aanraken, tussen een voorhoofd en een kus, een schouder en het hoofd dat erop rust, de ene persoon en degene die naast hem slaapt. Kilometers horen bij kaarten. Thuis gebruikt kleinere eenheden.
De ware kaart die door verlangen zichtbaar wordt
This Must Be the Place biedt geen grote oplossing. De melodie kan wegen niet verkorten of iedereen in één kamer plaatsen. Ze doet iets wat ik vaker van muziek nodig heb dan troost: ze geeft de ervaring de juiste vorm. Ze laat me begrijpen dat afstand geen ondankbaarheid of afwijzing is van de plek waar ik nu ben. Ze is het gevolg van een krachtige gehechtheid aan de mensen bij wie mijn leven zijn eigen thuis herkent.
In Byrnes song beschrijft home geen locatie. Het is de herkenning van je eigen plek binnen een relatie. Iemand kan jarenlang geloven dat thuis daar is waar diegene elke ochtend wakker wordt. Verlangen onthult de ware kaart: waarheen de geest zonder instructies terugkeert, met wie we ons een gewone dag voorstellen en bij wie we ons niet langer tijdelijk voelen.
Ik ben niet dakloos. Mijn thuis is simpelweg over verafgelegen punten verdeeld, elk met een menselijk gezicht. Misschien klinkt This Must Be the Place daarom tegelijk troostend en pijnlijk. De muziek geeft me het gevoel terug te keren en herinnert me er ondertussen aan dat ik na afloop nog altijd ver weg ben.
Hiraeth begint waar iemand weet wat thuis is, maar het niet kan binnengaan zonder honderden kilometers af te leggen. Talking Heads zetten die kennis om in een zachte, terugkerende puls. Een paar minuten lang hoef ik niet naar de juiste plek te zoeken. Ik ken haar volmaakt.
Ze is waar mijn hart zich niet langer een bezoeker voelt.
Reacties
0